Dieta wątrobowa: czym jest, co można jeść, przepisy, jadłospis

Czego dowiesz SIĘ z artykułu?

Czym jest dieta wątrobowa?

Dieta wątrobowa to dostosowany plan żywieniowy, mający na celu wsparcie funkcjonowania i regeneracji wątroby oraz łagodzenie objawów związanych z różnymi schorzeniami tego narządu. Jest to dieta lekkostrawna, skoncentrowana na odpowiednim doborze składników odżywczych oraz eliminacji produktów, które mogą obciążać wątrobę. Jej głównym celem jest ochrona narządu, zmniejszenie jego obciążenia oraz wspieranie procesów regeneracyjnych. Należy podkreślić, że dieta wątrobowa dostosowywana jest do indywidualnych potrzeb oraz rodzaju choroby wątroby, w związku z czym nie w każdym przypadku wygląda tak samo. 

Dieta wątrobowa, w założeniu kieruje się poniższymi zasadami:

• Spożywanie 4–5, a czasem nawet 6 posiłków dziennie w regularnych odstępach czasu, wspomagając utrzymanie równomiernego poziomu energii. Ważne jest również powolne i dokładne przeżuwanie jedzenia.
• Rezygnacja z potraw smażonych na rzecz gotowanych (w wodzie lub na parze), duszonych i pieczonych bez dodatku tłuszczu.
• Wybieranie świeżych i wysokiej jakości produktów spożywczych w celu minimalizowania ryzyka spożywania toksyn, które mogą obciążać wątrobę.
• Ograniczenie spożycia tłuszczu, a w tym produktów, takich jak majonez, śmietana, tłuste mięsa i sery. Unikanie tłuszczów trans i nasyconych, na rzecz tłuszczów nienasyconych, które mimo choroby wątroby są niezbędnym składnikiem w diecie [1].
• Dostarczanie odpowiedniej ilości białka, zbliżonej do normy fizjologicznej (około 0,8–1,2 g na kg masy ciała na dobę) lub większej, w zależności od konkretnego schorzenia. Wybiera się chude źródła białka, takie jak mięso, ryby, chudy nabiał i nasiona roślin strączkowych. Nie należy spożywać białka w nadmiarze [2].
• Ograniczenie spożycia fruktozy, ostrych przypraw i soli, a także produktów przetworzonych, takich jak słodycze, słone przekąski i fast foody.
• Dostarczanie odpowiedniej ilości wody w celu optymalnego funkcjonowania narządu oraz eliminacji toksyn.
• Wybieranie węglowodanów złożonych, znajdujących się w kaszach, ryżu i pieczywie. Jeśli konkretna choroba na to pozwala, najzdrowszym wyborem będą produkty pełnoziarniste [3]. 
• Optymalizacja spożycia kawy, która według badań może mieć korzystny wpływ na wątrobę, przyczyniając się do zmniejszenia ryzyka stłuszczenia wątroby, jej zwłóknienia, a także nowotworów [4,5].
• Całkowita rezygnacja z alkoholu, który w przypadku chorób wątrobowych nie obejmuje “lepszych i gorszych” wyborów. Każdy rodzaj alkoholu jest niewskazany, gdyż przyczynia się do przyspieszonego rozwoju oraz zwiększonego ryzyka wystąpienia chorób.

Kiedy stosuje się dietę wątrobową?

Dietę wątrobową stosuje się w przypadku schorzeń wątroby, takich jak ostre i przewlekłe zapalenie wątroby, stłuszczenie wątroby, czy marskość wątroby w celu wsparcia leczenia i poprawy jej odpowiedniego funkcjonowania. Dieta wątrobowa powinna być dostosowana do konkretnej choroby, stopnia jej zaawansowania, a także indywidualnych potrzeb pacjenta. 

W przypadku ostrego wirusowego zapalenia wątroby, pacjenci poddani leczeniu szpitalnemu muszą przestrzegać diety niskobiałkowej. Z początku opiera na łatwostrawnych produktach, takich jak kleiki na wodzie, herbatniki i sucharki. Po kilku dniach rozszerza się jadłospis o bardziej zróżnicowane składniki, takie jak pszenne pieczywo, jajko na miękko, puree ziemniaczane, galaretki i kisiele.

Przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby wymaga z kolei diety lekkostrawnej z ograniczeniem tłuszczu oraz produktów wysokobłonnikowych, aby odciążyć narząd i zapewnić mu odpowiednie składniki odżywcze. 

Podobnie jak w przypadku przewlekłego wirusowego zapalenia, alkoholowa choroba wątroby wymaga restrykcyjnej diety lekkostrawnej. Dodatkowo, w celu regeneracji wątroby, istotna jest całkowita rezygnacja z alkoholu. 

Niealkoholowe stłuszczenie wątroby występuje aż u 40% osób otyłych z cukrzycą typu 2 i aż 50-70% dzieci z otyłością [6]. Nie jest zatem trudno stwierdzić, że w największej mierze choroba związana jest z niezdrowym trybem życia. W przypadku osób z niealkoholowym stłuszczeniem wątroby, istotna jest zmiana nawyków żywieniowych w kierunku diety bogatej w błonnik, warzywa i owoce oraz ograniczenia spożycia tłuszczów nasyconych i cukrów prostych.

W przypadku marskości wątroby stosuje się dietę wysokoenergetyczną i wysokobiałkową, opierającą się na chudych mięsach, jajach oraz źródłach zdrowych tłuszczów roślinnych, takich jak oliwa z oliwek, czy olej rzepakowy. Bezwzględnie zakazuje się spożywania alkoholu.  

Co można jeść na diecie wątrobowej?

Dieta wątrobowa powinna opierać się na świadomym wyborze produktów spożywczych, wspierających prawidłowe funkcjonowanie wątroby i pomagających w regeneracji jej komórek. Podstawową zasadą diety jest spożywanie produktów lekkostrawnych, bogatych w składniki odżywcze i nieobciążające nadmiernie wątroby. Na diecie wątrobowej powinno się jeść:

Warzywa – stanowią niezwykle istotny element diety wątrobowej. Są bogate w błonnik, witaminy i minerały, wspierając procesy detoksykacji organizmu oraz poprawiające funkcjonowanie wątroby. Polecanymi warzywami na diecie wątrobowej są m.in.:

• warzywa korzeniowe
• warzywa liściaste
• papryka
• ogórki bez skórki 
• warzywa kapustne (według tolerancji)
• nasiona roślinne (według tolerancji)

Nie zaleca się spożywania wszelkich kiszonek oraz warzyw cebulowych, takich jak cebula, czosnek i por.

Owoce – zawierają wiele cennych składników odżywczych, w tym witaminy, minerały i przeciwutleniacze, wspomagające  w ochronie wątroby przed szkodliwym działaniem wolnych rodników. Na diecie wątrobowej najlepiej spożywać owoce bez skórki i pestek. 

• owoce jagodowe (jagody, maliny, truskawki)
• owoce tropikalne (ananas, mango, arbuz)
• jabłka bez skórki
• banany
• cytrusy
• kiwi
• brzoskwinie 

Produkty zbożowe – są istotnym źródłem składników odżywczych w diecie wątrobowej. Stanowią źródło błonnika, witamin z grupy B oraz minerałów. Mogą pomóc w regulacji poziomu cholesterolu we krwi oraz poprawić trawienie.

• pieczywo pszenne
• brązowy ryż
• kasza manna
• kasza jaglana
• kasza kuskus

Należy unikać otrębów pszennych, pieczywa żytniego i razowego, bułek maślanych i wyrobów cukierniczych, takich jak drożdżówki, rogaliki i chałka.

Ryby morskie, bogate w kwasy omega-3 – wspomagają funkcjonowanie wątroby, zmniejszają stan zapalny oraz mogą pomóc w zmniejszeniu ryzyka rozwoju chorób wątroby.

• dorsz
• mintaj
• flądra
• szczupak
• sandacz
• morszczuk
• halibut

Tłuszcze roślinne – zawierają kwasy tłuszczowe jednonienasycone i wielonienasycone, mogące pomóc w obniżeniu poziomu cholesterolu we krwi [7], wspierając zdrowie serca.

• oliwa z oliwek
• olej rzepakowy
• olej lniany

Oraz inne źródła, takie jak orzechy włoskie, laskowe, migdały i awokado.

Produkty mleczne – pamiętając, by nie przekraczać dopuszczalnej zawartości białka w diecie.

• chude mleko
• maślanka
• kefir
• jogurt naturalny

Chude mięso – będące dobrym źródłem białka o niskiej zawartości tłuszczów.

• kurczak
• indyk 
• jagnięcina
• cielęcina

Jakie owoce można jeść na diecie wątrobowej?

Owoce to bogate źródło witamin, minerałów, przeciwutleniaczy oraz błonnika, dzięki czemu stanowią ważny element diety wątrobowej. Jednak nie wszystkie z nich wykazują te same właściwości. Odpowiednia wiedza na temat konkretnych owoców jest zatem istotna, by móc zadbać o zdrowie wątroby z jak największą świadomością. Jakie owoce są najlepszym wyborem gdy chcemy wspomóc pracę wątroby?

1. Grejpfruty

Są bogate w przeciwutleniacze i witaminę C, przyczyniając się do eliminacji toksyn z organizmu oraz sprzyjają poprawie funkcjonowania wątroby. Związki, takie jak naryngina i naryngenina, działają antyoksydacyjnie, chroniąc wątrobę przed szkodliwym działaniem wolnych rodników i oksydacji cholesterolu LDL. Badania wykazały, że spożywanie grejpfrutów może zmniejszać stan zapalny i ograniczyć rozwój zwłóknienia wątroby. 

2. Owoce jagodowe

Owoce jagodowe, takie jak jagody, borówki, maliny, truskawki i żurawina, zawierają antocyjany, przeciwdziałające stresowi oksydacyjnemu w wątrobie i jednocześnie zmniejszając jej stan zapalny [8]. Badania naukowe potwierdzają pozytywny wpływ żurawiny na zdrowie wątroby, szczególnie w przypadku chorób, takich jak niealkoholowe stłuszczenie wątroby (NAFLD).

3. Opuncja figowa

Opuncja figowa, znana również jako figa barbarzyńska, została zidentyfikowana w badaniach jako owoc, który może złagodzić objawy zatrucia alkoholowego i chronić wątrobę przed szkodliwym działaniem toksyn [9]. Dzięki swoim właściwościom, opuncja figowa może być pomocna w zapobieganiu uszkodzeniom wątroby.

4. Winogrona

Zawierają resweratrol, dzięki któremu mają potencjał poprawy zdrowia wątroby poprzez swoje działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne. W badaniu przeprowadzonym na 30 osobach wykazano korzystny wpływ ekstraktu winogron u pacjentów cierpiących na niealkoholowe stłuszczenie wątroby [10], co czyni owoc kolejnym, dobrym wyborem w diecie wspierającej zdrowie wątroby.

5. Limonki i cytryny

Są bogate w potas i bioflawonoidy, w związku z czym mogą przyczynić się do detoksykacji organizmu i zmniejszenia stanu zapalnego, korzystnie wpływając na zdrowie wątroby. Ich spożycie może być pomocne w utrzymaniu prawidłowej pracy tego narządu.

Przepisy na diecie wątrobowej

Przepisy na diecie wątrobowej oparte są na składnikach nie obciążających, a wspierających prawidłową pracę wątroby. Należy jednak pamiętać, że każde ze schorzeń wymaga indywidualnego podejścia do diety i odpowiednim dostosowaniu posiłków.

Szaszłyki z kurczakiem i warzywami

Składniki:

• Pierś z kurczaka
• Papryka czerwona
• Cukinia
• Bakłażan
• Oliwa z oliwek
• Bułka grahamka
• Przyprawy

Sposób przygotowania:

• Pierś z kurczaka pokrój w grubą kostkę, dopraw i posmaruj oliwą z oliwek.
• Paprykę, cukinię i bakłażan pokrój na większe kawałki.
• Nabij składniki na patyczki do szaszłyków.
• Piecz w piekarniku nagrzanym do 200 stopni do momentu, aż kurczak będzie gotowy, a warzywa rumiane.
• Podawaj z bułką grahamką.

Zupa krem z brokułów

Składniki:

• Brokuły 
• Marchew 
• Bulion warzywny (bez dodatku soli)
• Natka pietruszki 
• Sól i pieprz do smaku

Sposób przygotowania:

• Ugotuj pokrojoną marchewkę i brokuł do momentu, aż warzywa zmiękną.
• Zalej wszystko bulionem warzywnym.
• Gotuj na wolnym ogniu przez około 15-20 minut.
• Zmiksuj zupę blenderem na gładką masę.
• Dopraw solą i pieprzem do smaku, posyp posiekaną natką pietruszki przed podaniem.

Pieczony dorsz z warzywami

Składniki:

• Filety dorsza
• Marchew 
• Kalafior
• Zioła prowansalskie
• Sok z cytryny
• Sól i pieprz do smaku

Sposób przygotowania:

• Marchewkę pokrój w plasterki, a kalafior podziel na różyczki.
• Na blasze do pieczenia ułóż filety dorsza i przygotowane warzywa.
• Skrop wszystko sokiem z cytryny i posyp ziołami prowansalskimi, niewielką ilością soli i pieprzem.
• Piecz w nagrzanym piekarniku przez około 20-25 minut w temperaturze 180°C.

Jak wygląda przykładowy jadłospis na diecie wątrobowej?

Włączenie odpowiedniej diety wątrobowej jest niezbędne dla wsparcia zdrowia narządu i poprawy ogólnego samopoczucia. Jadłospis na diecie wątrobowej powinien być zbilansowany, zawierać produkty o niskim indeksie glikemicznym, bogate w białko, o niskiej zawartości tłuszczu oraz zawierać składniki odżywcze wspierające regenerację i ochronę wątroby. Dla skutecznego wsparcia zdrowia wątroby, istotne jest dopasowanie diety do indywidualnych potrzeb. W tym celu, warto skonsultować się z dietetykiem, który dopasuje odpowiednie produkty w diecie do stanu zdrowia i ułoży spersonalizowany plan żywieniowy.

Dzień 1:

• Śniadanie: Kasza jaglana z jogurtem naturalnym, żurawiną i cynamonem. 
• Drugie śniadanie: Kanapki z pastą z awokado i pomidorem.
• Obiad: Sałatka z grillowanym kurczakiem, pomarańczą, orzechami włoskimi i sosem vinegrette.
• Podwieczorek: Koktajl z truskawek, jogurtu naturalnego i nasion chia.
• Kolacja: Dorsz pieczony z cytryną i ziołami, duszony szpinak z czosnkiem.

Dzień 2:

• Śniadanie: Omlet ze szpinakiem i pomidorami, kawa zbożowa.
• Drugie śniadanie: Jogurt naturalny z owocami jagodowymi i orzechami laskowymi.
• Obiad: Pieczony kurczak w sosie pomidorowym, kasza bulgur, gotowane warzywa
• Podwieczorek: Jabłko i banan z łyżką masła orzechowego.
• Kolacja: Zupa krem z brokułów z dodatkiem natki pietruszki, bułka grahamka.

Dzień 3:

• Śniadanie: Kanapka z twarożkiem, ogórkiem i rzodkiewką na chlebie razowym.
• Drugie śniadanie: Pudding chia z borówkami i płatkami migdałów.
• Obiad: Grillowany mintaj z pieczonymi ziemniakami i surówką z surowej marchewki, selera i jabłka.
• Podwieczorek: Koktajl z truskawek, banana i mleka migdałowego.
• Kolacja: Risotto z kaszy jaglanej z warzywami.

Czy będąc na keto, można stosować dietę wątrobową?

Będąc na keto i chcąc rozpocząć dietę wątrobową, należy wiedzieć, że choć obie diety przejawiają pewne pokrycia, istnieją również istotne różnice, które mogą wpłynąć na skuteczność i wykonywalność obu diet w tym samym czasie. Chcąc wesprzeć zdrowie wątroby należy włączyć zasady diety, które są jednocześnie dopuszczalne na diecie keto.

Różnice pomiędzy dietą keto, a dietą wątrobową:

Dieta ketogeniczna ogranicza spożycie owoców i warzyw z powodu ich wysokiej zawartości węglowodanów, co może stanowić wyzwanie dla osoby stosującej dietę wątrobową, która polega na spożywaniu dużej ilości tych składników odżywczych. 

Dieta ketogeniczna skupia się na wysokim spożyciu tłuszczów, obejmując wysokotłuszczowe mięsa i ryby. Natomiast dieta wątrobowa zaleca przede wszystkim zdrowe tłuszcze roślinne, ograniczając ich udział w diecie. Nie znajdziemy w niej posiłków bazujących na łososiu i wołowinie, czy dań z dodatkiem majonezu, boczku i masła klarowanego.

Dieta keto eliminuje spożycie węglowodanów, przeciwnie do diety wątrobowej, w której jadłospisie znajdziemy kasze, pieczywo, ziemniaki oraz wyżej wspomniane – duże ilości owoców i warzyw. Jest to szczególnie istotna różnica pomiędzy obydwoma modelami żywieniowymi.

W diecie ketogenicznej występuje stan ketozy, który nie jest osiągany w diecie wątrobowej.

Podobieństwa pomiędzy dietą keto, a dietą wątrobową:

Obie diety kładą nacisk na spożywanie produktów o niskim indeksie glikemicznym. Dieta ketogeniczna zakładająca eliminację węglowodanów, naturalnie wymaga rezygnacji z produktów o wysokim indeksie glikemicznym w celu utrzymania poziomu glukozy we krwi na pożądanym poziomie. Stosując dietę wątrobową jest to konieczne, by nie obciążać pracy wątroby.

Eliminacja produktów przetworzonych to kolejne podobieństwo między obiema dietami. Zarówno dieta ketogeniczna, jak i dieta wątrobowa zalecają rezygnację z żywności przetworzonej, obejmującej słodycze, słone przekąski, fast-foody i napoje gazowane.

W niektórych schorzeniach wątroby, takie jak niealkoholowe stłuszczenie wątroby, kładzie się nacisk na spożywanie dużej ilości błonnika. Jest to kolejna wspólna cecha obydwu diet, choć nie odnosi się do każdej choroby wątroby, z których część zakłada jego ograniczenie. Produkty bogate w błonnik, mające jednocześnie niską zawartość węglowodanów, które można spożywać stosując obydwa modele żywieniowe to m.in. warzywa liściaste oraz orzechy i nasiona, takie jak siemię lniane i migdały.

Bibliografia